CORVEL
• herberg in die Halff Maen op Corvel [GAT R280:59vº (1532)]
• brouwhuis etc. in Corvel en grond bij de molen bij de Molenweerff [GAT R281:23rº (1533)]
Bron: Trommelen, J.R.O. & M.P.E./Tilburgse toponiemen in de 16e eeuw, pag. 176

DE HOPHOF
- akker aan de Commerstraet, aan 3 zijden begrensd door een straat [GAT R283:54vº (1536)]
De naam van de akker spreek voorzich, het was een hof waar men hop verbouwde voor de bereiding van het bier dat men dronk in plaats van water, dat vaak slecht van kwaliteit was; door de toevoeging van hop werd de houdbaarheid van het bier vergroot.
De Hophof was gelegen ten zuiden van de huidige Waterzuivering Oost.
Bron: Trommelen, J.R.O. & M.P.E./Tilburgse toponiemen in de 16e eeuw, pag. 298

DE GAGELVELDEN
• weiland het Gagelveldt in die Gagelvelden aan de gemeijne dijck [GAT R285:34vº-35rº (1538)]
• beemd t Zwartlaer in de Gagelvelden op d'Ou Leije [GAT R292:29rº-29vº (1545)]
DAT GAGELVELDT
• weiland het Gagelveldt in die Gagelvelden aan de gemeijne dijck [GAT R285:34vº-35rº (1538)]
Tot de 11e eeuw waren de landsheren hier mogelijk de heren van Boxtel (-Randerode), waarna de heerlijkheid Tilburg overging op het geslacht der Giselberten (ca. 1160-ca. 1250). Na het (ogenschijnlijk) verdwijnen van de Giselberten kwam een deel van de heerlijkheid in bezit van de hertog van Brabant, die het in leen uitgaf aan leden van het geslacht Bac, voorzover deze niet reeds bepaalde delen als allodiaal goed bezaten.
Net als land konden de hertog of de heren ook hun gruitrechten aan steden of personen verpachten, die hierdoor dan het alleenrecht bezaten tot het leveren van gruit. Zo had hertogin Johanna het gruitrecht van Tilburg verpacht aan Johannes de Jode. In een Bossche schepenakte van 1 februari 1395 beloven zeven aanzienlijke inwoners van Tilburg en Goirle aan deze Johannes een zekere som te betalen waarop deze afstand doet van de gruit, dat in deze akte wordt aangeduidt als maheria villarum de Tilborch et de Goerle et totius jurisdictionis dicte dincbanc de Tilborch et de Goerle.
Uit twee akten (van 1347 en 1350) blijkt echter duidelijk dat het gruitrecht (fermenteit, d.w.z. de gruittol) vóór die tijd nog in handen was van Willem Bac van Broeckhoven (overleden tussen 1342-1350), die in de eerste akte (1347) wordt aangeduidt als "Wilhelmi Fermentatoris" (de gruiter) en in 1350 als "Wilhelmi quondam dicti Gruyter". Deze Willem van Broeckhoven had het "Oude Goet van Broeckhoven" verkregen van zijn vader Walterus Bac van Baescot. Hieruit mogen we gevoeglijk concluderen dat dat Gagelveldt en de Gagelvelden deel uitmaakten van het Oude Goet van Broeckhoven.
Bron: Trommelen, J.R.O. & M.P.E./Tilburgse toponiemen in de 16e eeuw, pag. 217-218

KASTEEL VAN TILBURG
In het kohier van de honderdste penning van 1569 wordt het kasteel Tilburg aldus beschreven: "Binnen derselver parochie van Tilborgh ter plaatse geheeten aen de Hasselt is noch gestaen een steenen huys, schuer, torfhuys, brouwhuys, stallingen en de ander ziner toebehoorten, met hoofven, bleijckvelden en de boomgaerden all tsamen omgraven, bewalt en omwatert liggende, toebehoorende joncker Karle van Malsen, heere van Tilborch, die tselve is bewoonende."
(Gemeentearchief Tilburg, Oud-Administratief Archief, inv.nr. 309 [1569])
Bron: Stoepker, H./Graven naar het kasteel van Tilburg, pag. 25

HUIS TE BROEKHOVEN
In het kohier van de honderdste penning van 1569 wordt het huis te Broekhoven omschreven als: "een steenen huys, brauwhuys, stallingen, poorte ende andere zijn toebehoorten in alder vuegen zoe tselve met hoven ende boomgarden omgraven ende omwatert is, toebehoorende Joncheer Isebranden van Merode ende dwelck nu tegenwoordelyck bij meesteren Willemen Janssen, priester, als concierge bewoont wordt."
Bron: Trommelen, J.R.O. & M.P.E./Tilburgse toponiemen in de 16e eeuw, pag. 154

HERBERG IN DEN HART
(Ook: Herberg in den Hert)
Deze herberg van gelegen aan de westzijde van de Heuvel, naast de boerderij van Tongerlo aldaar. Deze boerderij lag aan de huidige Tuinstraat, en wel op de zuidzijde daarvan. De Herberg in den Hart moet dus ongeveer daar gelegen hebben waar nu Xenos gevestigd is of iets zuidelijker daarvan.
Oisterwijkse protocollen:
• huijs thert (brouwhuis) aen den hovel [OP R289;42vº (1594)]
Bron: Trommelen, J.R.O. & M.P.E./Tilburgse toponiemen in de 16e eeuw, pag. 266

Een zekere Peter Denis Mutsaers dreef al zeker in het begin van de 17e eeuw een herberg met brouwerij ongeveer daar, waar nu Boerke Mutsaers staat. Dit deel hoorde vroeger bij De Rijt.
Bron: Trommelen, J.R.O. & M.P.E./Tilburgse toponiemen in de 16e eeuw, pag. 74

MOERENBURG
Gedeelte inventarislijst van pastoor Augustinus Wichmans dd. 1635 augustus 28 (AAT, bundel inventarissen)
Beesten, Brouw-huijs en kelder en solder
Eenen brouw-ketel en brouw-cuijp.
Een heijr om het mout op te droogen.
Ses bier tonnen ende 3 half vaeten met een kenneken.
Bron: De Lindeboom Jaarboek II (1978)/Loon, A. van/De huizinge Moerenburg en haar bewoners I (1358-1648), pag. 125-126

Bij inventarisatie van brouwketels te Tilburg en Goirle wordt onder meer opgevoerd de weduwe Jan Rijkers aan de ‘Kievit’ voor een brouwketel van 12,5 tonnen.

Te vooren wel 30, voor 40 Jaaren nog 18 nu nog 9 Brouwerijen, welk verval toe te schrijven is aan den considerabelen invoer van vreemde Bieren, waar door meede Jaarlijks tot merkelijk nadeel deser plaats een onbereekenbaare somme geld van daar buiten 's Lands gevoerd word.

14 maart is 's avonds op den Heuvel eenen hevigen brand geweest, zijnde 2 grote huizen, stallingen en zo afgebrand, alsook de bierbrouwerij van Bartel Mommers.
Bron: Dagboek van een Tilburger aangetekend door L.D. Lelie en J.B. de Beer. Bewerkt door: Ad Vorselaars (2000)

VERBUNT
Proces-verbaal d.d. 28 februari 1826 inzake de oprichting van een bierbrouwerij door F.L.J. Verbunt binnen deze gemeente wijk Heuvel nr. 1400
Bron: GAT Nieuw Archief Tilburg inv.nr. 1306/nr. 55 (website: Regionaal Archief Tilburg)
Franciscus L.J. Verbunt (geb. 26-11-1790 - overl. te Tilburg 23-01-1867). Bierbrouwer. Huwde te Bergeyk op 24-11-1816 Maria Magaretha Lommelaers.
F. Verbunt vestigde zich te Bergeyk en richtte er een bierbrouwerij op, n.l. op 29 april 1826. Hij verplaatste zijn bierbrouwerij vrij vroeg naar Tilburg.
Bron: 1844 september 1944 - 100 jaar J.A. Verbunt Tilburg Wijn- en Likeurhandel

DE POSTHOORN
Gister namiddag, omstreeks 2 ure, heeft Jan van der Pol, oud 42 jaren, arbeider in de Bierbrouwerij van de Kinderen Van Roessel, te Korvel, alhier, het ongeluk gehad op zijn hoofd in een brouwketel met kokend water te vallen, zoodat hij deerlijk gebrand daar uit te voorschijn kwam en in levensgevaar verkeert. - De ongelukkige is heden morgen aan de gevolgen overleden. Hij laat eene weduwe met twee kinderen na.
Bron: de Tilburgsche Courant van 21 augustus 1869

De Tilburgse Bierbrouwers: C. van Roessel, A.H. van Roessel, A. van Roessel, A. de Kroon, A. van den Boer, en Gebr. Witlokx nemen geen Belgische centen in betaling aan dan 11 voor een dubbeltje.
Bron: de Tilburgsche Courant van 4 januari 1877

ADRESBOEK VAN TILBURG
• BOER, A. van den, bierbrouwer, Bredasche Steenweg, M 245
• KROON, A. de, bierbrouwer, Enthoven O 30
• ROESSEL, A.H. van, bierbrouwer en herbergier, Heuvel N 569
• ROESSEL, C. van, lid van den gemeenteraad, bierbrouwer, Veldhoven K 175
• ROESSEL, J.A.B. van, (firma van Roessel van Neyen), mouter, Veldhoven K 175
• ROESSEL, Kind. A.H., van, (firma erven J. van Roessel), bierbrouwers, Korvel B 427
• WITLOKX, A. bierbrouwer, Heikant I 34
• KRUIJSSEN, C., mout- en korenmolenaar, Schijf M 419
• ROOS, C. de, bierbottelaar, Poststraat M 828
Bron: Marck, F. van der/Adresboek van Tilburg 1879
VERSLAG KAMER VAN KOOPHANDEL
Verslag van de Kamer van Koophandel en fabrieken over 1879: Er waren hier 133 grote en kleinere textielfabrieken, waarvan 54 door stoom gedreven. De Tilburgse Brandwaarborg Maatschappij heeft in het eerste jaar van haar bestaan reeds voor meer dan twee miljoen gulden verzekerd, de winst 4,5% divident uitgekeerd, 11,5% gereserveerd. 7 wollenstoffen ververijen, waaronder 4 met stoom, 51 fabrieken van stoomwerktuigen waaronder 5 met ijzergieterij en 7 werkplaatsen van kunstwerktuigen, 83 leerlooierijen, 17 schapenvellenbloterijen, 1 chromaatgroenfabriek, 2 vernisstokerijen, 1 tras- en houtzaagmolen met de daaraan verbonden stoelenfabriek, 1 machinale kaardenfabriek en 1 schaftenfabriek door stoom gedreven, 2 perkementbereiderijen, 3 drijfriemenfabrieken, 9 korenmolens, 2 honig- en wasblekerijen, 2 steenhouwerijen, 2 olieslagerijen, 2 bierbrouwerijen, 4 boekdrukkerijen, 1 likeurstokerij. Op 31 dec. 1879 waren in Tilburg 96 stoomwerktuigen aanwezig.
Bron: de Tilburgsche Courant van 11 maart 1880

ADRESBOEK VAN TILBURG
• BOER, A. van den, Bredaseweg M 245
• KROON, A. de, Enthoven O 30
• ROESSEL, A. van, bierbrouwer, herbergier, fabrikant in wollenstoffen, Heuvel N 569
• ROESSEL, C. van, bierbrouwer, lid van de gemeenteraad, Veldhoven K 176
• ROESSEL, Kind. A.H., van, (Erven J. van Roessel), Korvel B 427
• WITLOKX, A., Heikant I 34
• ROESSEL, J.A.B. van, firma van Roessel-van Nyen, mouter, Veldhoven K 176
Bron: Adresboek van Tilburg 1881
VERSLAG KAMER VAN KOOPHANDEL
Volgens verslag van de Kamer van Koophandel waren te Tilburg aanwezig: 104 stoomwerktuigen, waarvan 63 in de Textiel, er waren 8 stoffenververijen, 16 fabr. van stoomwerktuigen, 4 door stoom gedreven meelfabrieken, 33 leerlooijerijen, 20 schapenvellenlooierijen, 1 tras- en houtzaagmolen met stoelen fabriek, 11 steenbakkerijen, 9 wind-korenmolens, waarvan 2 door stoom gedreven, 6 bierbrouwerijen, 4 boekdrukkerijen, 2 olieslagerijen, 2 honig- en wasblekerijen, 2 steenhouwerijen, 1 likeurstokerij, 1 machinale kaardenfabriek, 1 schaftenfabriek, 2 perkamentberijderijen, 2 drijfriemenfabrieken, enz.
Bron: Nieuwe Tilburgsche Courant van 24 april 1881
VILLA NOVA
De heer H.D. Dielissen heeft een machinale bierbottelarij geopend "Villa Nova".
Bron: Tilburgsche Courant van 1 mei 1881

VERSLAG KAMER VAN KOOPHANDEL
In 1884 waren hier 112 stoomwerktuigen in gebruik. 63 in wollenstoffenfabrieken, 15 in de metaalsector, 5 in meelfabrieken, waaronder één met twee stoomwerktuigen die zeer druk werkte. De 3 andere zijn verbonden aan windkorenmolens, 14 in ververijen en wasserijen, 2 in vernisstokerijen, 2 bierbrouwerijen, 1 boekdrukkerij, 1 broodbakkerij, 1 houtzagerij, 1 kaardenfabriek etc. Er zijn 76 wollenstoffenfabrieken, 17 ververijen, 3 boekdrukkerijen, 6 bierbrouwerijen, 7 goud- en zilversmeden, 2 hoedenfabrieken, 1 katoendrukkerij, 17 koper- en blikslagerijen, 14 windmolens (koren en olie), 1 linnenfabriek, 30 leerlooijerijen, 9 rijtuig- en wagenmakerijen, 6 steenbakkerijen, 2 steenhouwerijen, 7 sigarenmakerijen, 8 vellenploterijen, 5 zadelmakerijen. volgens het verslag door de Kamer van Koophandel.
Bron: Tilburgsche Courant van 30 april 1885

OVER BIER EN DE KUNSTMATIGE SPIJSVERTERING
Dr. Soer uit Tilburg is gepromoveerd te Utrecht op een proefschrift handelend over bier en kunstmatige spijsvertering, waarbij het bier van de heer van Roessel aan de Veldhoven en van de Eerw. Paters Trappisten dienst deed.
Bron: Tilburgsche Courant van 30 oktober 1887
VERSLAG KAMER VAN KOOPHANDEL
Verslag van de Kamer van Koophandel en Fabrieken over 1887. De productie van de Tilburgse Fabrieken is dalende. Er zijn 109 stoom werktuigen in werking, waaronder 4 in meelfabrieken, een in een broodbakkerij, een voor polderbemaling etc. Op 14 augustus is een wollenstoffenfabriek door brand geheel vernield. 75 wollenstoffenfabrieken, 9 stoffenververijen, 8 bierbrouwerijen, 6 boekdrukkerijen, 8 goud- en zilversmeden, 2 hoedenmakerijen, 18 koper- en blikslagerijen, 10 windkorenmolens, 1 linnenfabriek, 22 leerlooierijen, 6 parapluimakerijen, 11 rijtuig- en wagenmakerijen, 5 steenbakkerijen, 2 steenhouwerijen, 8 sigarenmakerijen, 9 vellenploterijen, 6 zadelmakerijen, 1 kunstzeepfabriek, 1 beeldhouwerij.
Bron: Tilburgsche Courant van 29 april 1888

BIERBROUWERIJ DE KANTER
Voor notaris Bossers te Loon op Zand is de Bierbrouwerij Johan de Kanter te Tilburg opgericht en gevestigd.
Bron: Tilburgsche Courant van 14 juli 1889

BIERBROUWERIJ DE KANTER
Bierbrouwerij "de Ton" aan de Goirkestraat wordt voortgezet door Joh. de Kanter. De oude vennootschap is bij vonnis door de Arrondissement rechtbank te Breda ontbonden.
Bron: Tilburgsche Courant van 20 april 1890

BIERBROUWER WITLOKX
Arn. Witlokx bierbrouwer in de wijk Heikant, is tot brandmeester in die wijk aangesteld.
Bron: Tilburgsche Courant van 12 februari 1891
CONCURRENTIE PATERS TRAPPISTEN -1
De Tilburgse Bierbrouwers hebben een vergadering belegd met andere brouwers uit de omgeving, om de concurrentie van de bierbrouwerij van de Paters Trappisten tegen te gaan. Onlangs is die brouwerij aanzienlijk uitgebreid en heeft men een brouwmeester aangetrokken die ook Beiersbier kan maken. Protesten bij de Bisschop van 's-Bosch hebben nog niets opgeleverd.
Bron: Tilburgsche Courant van 12 maart 1891

DE POSTHOORN
Onder architectuur van J.H. van den Abeelen, is alhier aanbesteed het bouwen van ijs- bier- en gistkelders voor de firma H. van Roessel stoombierbrouwerij "de Posthoorn".
Bron: Tilburgsche Courant van 7 augustus 1892

DE POSTHOORN
Tientallen boeren reden met hun karren af en aan om vrachten ijs te lossen in de nieuw gebouwde ijskelder bij bierbrouwerij 'de Posthoorn' van de firma Erven van Roessel op Korvel. Men denkt 800 tot 1000 karren met ijs nodig te hebben om de ijskelder te vullen.
Bron: Tilburgsche Courant van 1 januari 1893
DE SCHAAPSKOOI
Maandag avond vond op de kermis een ongeluk plaats met dodelijke afloop. Het paard van bierbrouwerij 'de Schaapskooi' sloeg door het kermis gewoel op hol, met het noodlottige gevolg dat zekere Abrahams met zijn hoofd onder een wiel kwam.
Bron: Tilburgsche Courant van 31 augustus 1893
DE SCHAAPSKOOI
Bierbrouwerij de Schaapskooi gaat voortaan met een wit geschilderde wagen deur voor deur door Tilburg. Zodat het de liefhebbers van dit kostelijk vocht gemakkelijk wordt gemaakt dit Trappistenbier aan te schaffen.
Bron: Tilburgsche Courant van 5 oktober 1893
DE SCHAAPSKOOI
Beschrijving van het nieuwe klooster en kloosterkerk van de Paters Trappisten en hun grote bierbrouwerij, met reuzenvaten van 7500 liter, de stoommachines die dag en nacht draaien, en de ijsmachine die het bier op steeds dezelfde temperatuur houdt tijdens en na het productie-proces.
Bron: Tilburgsche Courant van 24 december 1893

DE SCHAAPSKOOI
Donderdag had aan de bierbrouwerij "de Schaapskooi" alhier een treurig ongeluk plaats.
Terwijl men bezig was met het z.g. pikken van een fust van 4000 liter inhoud, sloeg plotseling het fust met een geweldigen slag uiteen.
Zekere Cuboth, een Oostenrijksch werkman, werd door den balk, welke over den bodem van het vat zit, zoodanig getroffen dat hij op de plaatd dood bleef. Een andere werkman J. H. genaamd, werd door een stuk hout aan het hoofd gewond en bleef bewusteloos liggen. Deze is later per rijtuig ter verpleging naar het gasthuis vervoerd.
Naar wij vernemen was het leven van Cuboth voor ƒ 1000 verzekerd.
Het ongeluk is vermoedelijk ontstaan doordien zich in het fust, door te grootte verhitting bij de instorting van het kokende pek, gassen hebben ontwikkeld, die niet kunnen ontsnappen, de ontploffing hebben veroorzaakt.
Wij vernemen nader, dat de toestand van J. H. zeer zorgwekkend is.
Bron: Nieuwe Tilburgsche Courant van 4 februari 1894

De uitslag der door den Architect J. H. van den Abeelen gehouden aanbesteding van eene nieuwe Brouwerij met ketelhuis, machinekamer, voorkelder enz. voor de Erven A. H. van Roessel, Bierbrouwerij "de Posthoorn" te Korvel is als volgt:
Metselwerk. L. v. Herk ƒ 12300, F. Dusée 12300, Van Eijndhoven 13100, A. v. d. Hout 13525, Jac. v. Gorp 13575, J. v. Pelt Timmerwerk. L. v. Herk ƒ 3427, André Lepelaers 3427, J. H. 14387, P. v. Riel 14468, Jos. v. Eijck 14700.
Lepelaers 3470, Gebr. Panis 3600, J. Duzée 3615, P. Hosli 3750, F. W. Janssen 3767, Janssen-Waijers 3781, L. Mennen-Bossaers 3796, A. v. Riel-Broeders 3799, J. Brouwers 3830, H. v. d. Weegen 3840, A. v. d. Aa 3905, M. Reijnen 3940, J. Donders 4025, Wed. F. v. d. Schoot 4120, L. Franken 4240.
Massa. L. v. Herk ƒ 15727, F. Duzée 15935, A. v. d. Aa 16205, Van Eindhoven 16700, André Lepelaers 16952, A. v. d. Hout 17025, J. Duzée 17240, P. Hosli 17275, Janssen-Waijers 17306, Jac. van Gorp 17575, Jan Donders 17590, L. Mennen-Bossaers 18166, P. v. Riel 18287, A. v. Riel-Broeders 18367, F. W. Janssen 18380, Wed. F. v. d. Schoot 18480.
Het werk is aan den laagste inschrijver L. v. Herk gegund in massa.
Balkijzer en schoorsteenen werden door de Besteders gereserveerd, om vluggere aflevering te bewerken.
De kolossale uitbreiding welke thans weder aan de Brouwerij "de Posthoorn" gegeven wordt, is het beste bewijs voor het uitmuntende product, dat daar wordt gefabriceerd en wij wenschen de firma Erven A. H. van Roessel het beste succes hunner onderneming.

DE POSTHOORN
De firmas Erven A. H. van Roessel, Bierbrouwerij "De Posthoorn" en Charles Marsé-Smits zijn door H. M. de Koningin - Regentes benoemd tot Hofleverancier met vergunning het Koninklijk Wapen te mogen voeren.

DE POSTHOORN
BINNENLAND
Als een loopend vuurtje verbreidde zich verleden Woensdag door Korvel het nieuws van de benoeming der firma Erven A. H. van Roessel (brouwerij "de Posthoorn") tot Hofleverancier van H. M. de Koningin-Weduwe met vergunning tot het voeren van het Koninklijk wapen. Alom ontplooide men direct de nationale driekleur, om zoodoende te toonen hoezeer men ingenomen is met de eervolle onderscheiding, der Korvelsche firma i. c. den jeugdigen maar even kranigen als joviale vervaardiger van het "Dubbel Korvelsch", van wege de Koningin te beurt gevallen. Dat werd van harte gegund; dat was verdiend!
Ook onze Liedertafel met hare Fanfare was van die mening. Des avonds bracht zij ten huize der familie Van Roessel eene serenade, die goed van stapel liep en tal van wandelaars naar Korvel lokte.
Moge de koninklijke onderscheiding aan de firma ten spoorslag dienen, om naar het "steeds betere" te streeven, dan zal zij haar meteen een krachtig middel blijken, om "steeds meer" te mogen produceeren.

DE POSTHOORN
Maandag was men aan de Bierbrouwerij "de Posthoorn" bezig met het lossen van een brouwketel. Door een ongelukkig toeval geraakte een der brouwmeesters, de heer Abels, met den voet daaronder, zoodat die ernstig gekwetst werd.
Bron: de Tilburgsche Courant van 29 augustus 1895

De heer Jac. van Roessel, bierbrouwer te Tilburg is benoemd tot lid van het bestuur van de onlangs opgerichte Nederlandse Brouwersbond.
Bron: Tilburgsche Courant van 10 juni 1897

EEUWFEEST BIERBROUWERIJ DE POSTHOORN
Het eeuwfeest van Bierbrouwerij ‘De Posthoorn’. Op 15 April 1804 nam Jacobus van Roessel de boerderij met brouwerij en mouterij over van zijn werkgever Sebastiaan van Boven. Na zijn overlijden ging de brouwerij over op zijn zoon Adr. Hub. van Roessel en na diens overlijden op zijn nog minderjarige zoon Jacq van Roessel en consorten. Namen die het bedrijf groot hebben gemaakt zijn: Jeanette van Roessel; Notaris Mutsaers te Oosterhout als voogd over de kinderen Adriaan Hubertus; Hermann Luhnen een brouwmeester, Ernest Joassart en Fritz Küsswetter eveneens brouwmeesters. Antonius Lavrijsen herdenkt op die dag zijn 30-jarig jubileum, alsmede Gerardus Primus die onder drie generaties van Roessel heeft gewerkt, worden dan in de bloemetjes gezet.
Bron: Tilburgsche Courant van 3 april 1904

ONGELUK
De 5-jarige Frans Jansen wonende in de Veldhoven is door de zware bierwagen van de Paters Trappisten overreden. Het kind was op slag dood.
Bron: Tilburgsche Courant van 21 september 1907

DE SCHAAPSKOOI NV
De bierbrouwerij 'De Schaapskooi' is omgezet in een naamloze vennootschap. Alle bezittingen van de Abdij staan beschreven.
Bron: Tilburgsche Courant van 4 januari 1910

IJSFABRIKANTEN
De drie ijsfabrieken te Tilburg: N.V. Bierbrouwerij de Posthoorn, N.V. Eerste Tilb. IJsfabriek en IJsfabriek de Noordpool hebben een gemeenschappelijke prijs voor staven ijs, bepaald op 40 cent.
Bron: Tilburgsche Courant van 8 april 1916

In 1732 hadden onze voorvaderen den smaak beet gekregen van het Diestersche bier, en wel in die mate, dat de brouwers alhier hun bier niet meer konden kwijtraken. De drie molenaars en dertien brouwers wendden zich bij een gemotiveerd request tot het bestuur der gemeente, om hulp.
De vroede mannen wisten daar raad op en verpachtten publiek "den import van de buytenlandsche bieren, te weeten die van Diest als andere plaatsen van buiten het territoir van dezen staet inne dese heerlyckheyt innekoomende en geconsumeerd wordende"; bovendien werd besloten, dat ieder herbergier honderd gulden in 't jaar van Diestersche- en andere uitheemsche bieren te tappen zal hebben te betaelen, boven zijn getaxeerde van alle andere drancken.
Zoo'n ernorme vergunningsrecht viel den meesten herbergiers te zwaar, zoodat het Diestersch bier weldra geheel geweerd was en de brouwers hier er wel bij vaarden.
Dat dit voor de Diestersche eene leelijke streep door de rekening was, laat zich begrijpen en het was dan geen wonder, dat de stedelijke overheid van Diest zich met de zaak ging bemoeien en het volgende schrijven richtte aan Drossaert en schepenen van Tilburg:

Mijne Heeren !
Alsoo ons is ter kennisse gekoomen dat UEd. ieder huys UEd. Jurisdictie alwaer men Diesters bier was vercoopende hebben belast met honderd guldens 's jaers, ende dat waerschynelyek om het voorsz. bier alsoo tacitelyek te verbieden ende dat sedert deselve belastinge al eenige hebben naergelaeten 't voorsz bier te vercoopen, ende nog andere staen 't selve te vervolgen, daer nogtants de laekens die UEd. onderdanen alhier ende geheel Brabant door syn vercoopende niet meer belast en syn nog en worden als andere, soo sullen wy genootsaekt worden ons recours te nemen tot de Heeren Staeten van Brabant ende hun 't selve te kennen gevende bidden van eenen middel te vinden om de voorsz. belastinge te doen cesseeren, hetwelk wy verhoopen dat UEd. sullen voorkomen met dien last te vernietingen ende int toekoomende de huysen daer van ons bier verkogt wort niet particulirelijk te belasten, waerop ons vertrouwende, blyven met offer van onse diensten Mijne Heeren UEd. ootmoedigste en de dienst bereidste dienaeren.

Vroeger werd er naast een borrel een stevig glas bier gedronken. Hoewel het menschdom vermoedelijk eerder met wijn dan met bier kennis maakte: was het niet Noach, die reeds aan wijn te buiten ging? Toch heeft bier in een of andere vorm reeds voor onze jaartelling bestaan, want de oude Germanen dronken een brouwsel, dat Meth heette en dat een soort bier geweest moet zijn, al werd het gedeeltelijk uit honing gemaakt. Men noemde het ook mede.
Een Duitsch stadje, Alzey in Hessen, eischt de eer op in het bezit te zijn van het oudste bier; want in 1911 werd in een oude citadel een aardewerken vaatje met twee handvatten opgegraven, waarvan de inhoud blijkens analyse bier was, dat rond het jaar 350 gebrouwen zou zijn. (Hoe men zooiets uitmaakt, laten we ter beoordeeling van ingewijden).

Hiermede zou men het in vroeger tijd in Tilburg wellicht minder eens geweest zijn, als waar was, dat "hier geen wijn, brandewijn, zelfs geen bier gedronken werd." Zoo althans zegt het een "Memorie van weesentlijke algemeene beswaaren" van rond 1750. "De Meijerijenaar drinkt alleen jenever, brandewijn of bier, als hij ver van huis moet en uit vermoeidheid in een herberg gaat, en - op Zon- en Feestdagen bij kerkgang. Zij drinken in huis niets dan zure karnemelk of water of bij dezen of genen, nu en dan, zeer slechte thee of koffie. "Wat komt dan heel anders te staand de mededeeling van den geschiedschrijver J. van Oudenhoven, die o.a. van Oisterwijk schreef: "Men wil, dat er 38 brouwerijen waren en meer dan 500 wolleweefgetouwen." Op een andere plaats vinden we weer, dat "in 1732 onze voorvaderen den smaak beet gekregen hadden van het Diestersch bier, en wel in die mate, dat de brouwers alhier hun bier niet meer kwijt konden raken. De drie molenaars en dertien brouwers requestreerden daarom gemotiveerd bij het gemeentebestuur", met het gevolg, dat de vroedschap "den import van de buytenlandsche bieren, te weten die van Diest als andere plaatsen van buyten het territoir van desen staet inne dese heerlyckheyt innekoomende en geconsumeerd wordende" publiek verpachtten, terwijl ieder herbergier, die vreemd bier tapte, per jaar honderd gulden extra te betalen kreeg boven de gewone belasting. Dit gaf request van de Diesterschen doch 't hielp niet. De regenten bleven er bij, dat zoo'n extra belasting weinig om 't lijf had voor de tappers, "bieren tappende sonder onderscheyt van Diestersche, Luyksche, Leuvensche, Honggaertse, Hamburger, Bremer- of andere steeden en plaetsen", wijl zulke taverniers "in een plaets daer veel geconsumeert werd" nog veel meer belasting behoorden op te brengen.
De privilegiën, de voorrechten, die in vroeger eeuwen niet alleen provinciën en steden, doch ook dorpen en heerlijkheden hadden, werden vaak aanleiding tot strijd. In 1752 bv. had de ijkmeester der Meijerij bij een "tavernier" te Oisterwijk vijf vaten Tilburgsch bier in beslag genomen, niettegenstaande er de ijk van Tilburg op stond. Hierover ontstond groote kwestie, doch de Tilburgsche ijkmeester won het pleit. In 1757 telde Tilburg elf brouwerijen. Wat het verschuldigde ijkrecht betreft, zij opgemerkt, dat dit in dien tijd voor een bierton drie stuivers bedroeg, voor een halve ton twee en voor een "kinneken" anderhalve stuiver. Tot de toen gebruikelijke vaten behoorden de "tuyt" bevattende 5, 10, 15 of meer of mindere "potten", de kan met hare deelen tot de 1/32 kan toe.
In het gemeentearchief berust een staat betreffende de industrieën van Tilburg op 1 Augustus 1816. Daaruit diepte ik op, dat in genoemd jaar hier zeven brouwerijen waren, n.l. in de wijk Berkdijk die van Adriaan Broeks ("niet in gank") staat er bij aangeteekend; in Westheykant twee, n.l. van A. Witloks ("niet in gank") en van G. Lombarts; in 't Korvel die van Jacs. van Roessel; in de wijk Heuvel van Adriaan Mombers en van Verbunt en in de wijk Kerk van Anthony Lommers. Een brouwersknecht kreeg toen twaalf stuivers per dag.
Dit brokje plaatselijke historie gaf mij al zoekend bewijs voor de stelling van G. Knuvelder in zijn boek "Van uit Wingewesten", dat als een karakteristieke trek in de voorgeschiedenis van onze provincie het verschijnsel valt op te merken, dat Brabant in perioden van welvaart weven gaat, en in perioden van druk, oorlog en oproer vooral in de Kempen terugvalt in een gesloten landbouweconomie. Bij de industrie is telkens sprake van bloei en welvaart.
Als we letten op de brouwerijen, die Tilburg tegenwoordig nog telt, moeten we constateeren dat het leelijk (of mooi?) is geslonken. De bekendste is hier tegenwoordig nog "De Schaapskooi" van de Paters Trappisten, die onder den rook van Tilburg op Berkel's grondgebied ligt. Voor betreklijk korten tijd bezat Tilburg nog verschillende brouwerijen o.a. op den Heikant de brouwerij van Witlox; op 't Goirke aan de Kasteeldreef die van Joh. de Kanter, en van diens zoon aan den Bredascheweg die van Henri de Kanter. Deze was gevestigd tegenover de Missionarissen van het H. Hart (nu garage Strijbosch). De brouwerij van Van den Boer was aan den Bredascheweg, waar nu de melkinrichting van Van Thiel is. Aan de Bosscheweg was de brouwerij De Kroon, terwijl de brouwerij van Van Tulder aan de Lovenschestraat was. Verder bestonden nog drie brouwerijen onder de familie Van Roessel, n.l. op Korvel "de Posthoorn", aan de Veldhoven "de Halve Maan" en op den Heuvel "Het Anker".
Hierboven vermeldde ik reeds als brouwer Jacs. van Roessel, "Koob" van Roessel. Zijn zonen waren Kees, uit de Halve Maan, Janus en Piet. Bij "Jaoneke" (Adr.) van Roessel, in de Posthoorn vertoefde Willem II meermalen heel genoeglijk in de gelagkamer aan de kachel, terwijl de oude luidjes in dezelfde kamer in de bedstede lagen, noteerde ik uit den mond van "Louis van Dorismisters". Van hem zijn ook vele der hiervermelde gegevens afkomstig.
Door de brouwerij der Trappisten werden al de genoemde brouwerijen onder den voet geloopen, met uitzondering van "de Posthoorn". De toenmaals nog jeugdige Jac. van Roessel nam den strijd er tegen op, moderniseerde zijn brouwerij en wist ze een tijdlang tot hoogen bloei te brengen. Er werd zelfs ooit een jaaromzet bereikt van 16.000 H.L. Ook in den omtrek van Tilburg verminderde het aantal brouwerijen. Die particuliere brouwerijen verloren afzetgebied door verschillende redenen, doch ook wel doordat kloosters, zooals b.v. de Fraters, zich toentertijd tot de Trappisten wendden. Men vergete niet, dat zulke groote "huishoudens" goede klanten waren, wijl destijds ieder, ook b.v. de kweekelingen en kostschool leerlingen 's middags aan tafel hun glaasje bier kregen.

Het vorig artikel vertelde van "kwanselbier". "snijbier", "oud bier" en dergelijke. De goeie ouwe tijd herleefde er door. We zullen dit relaas nog wat vervolgen.
Er waren ook kasteleins, die de kwansel- en verscholbieren aan de varkens opvoerden. Aan de brouwerij werd, wat in de vaten achterbleef, met heet water uitgewasschen en gespoeld; ook deze spoeling werd als veevoeder te Tilburg verkocht. Een ander bijproduct der brouwerij was de "bostel", d.i. hetgeen overbleef van de mout, nadat het bieraftreksel hiervan was gemaakt. Ook dit was veevoeder. De overtollige gist werd verkocht aan de bakkers. Er waren zelfs handelaren, die hiervan kannen vol opdeden en er mee den boer optrokken. Mouterijen verkochten ook de gedroogde en afgepoetste mout (gerste) kiemen als veevoeder.
De vaten waren gesloten door de "bonde" of het bomgat. Daarnaast was een klein gaatje, waarin een paar korenaren gestoken werden. Deze sloten het luchtgaatje af. zij moesten bij het tappen gelicht worden om de lucht toe te laten. De leege aren beletten de stroohalmen in het vat te schieten.
Te Tilburg gebruikte men vaten van vier verschillende maten: 1/8 ton, circa 20 l., genaamd "kattekop", was het vat voor particulier gebruik; 1/4 ton, circa 40 l., genaamd "keeneke" voor cafégebruik en ook wel particulier bij feestelijke gelegenheden en gezelschappen; 1/2 en 1/1 ton, waren 75 tot 80 l. en 150 tot 160 l., voor grootere inrichtingen en bij drukke gelegenheden zooals kermissen, festival enz. De halve ton noemt men ook "vat".
Bij gelegenheid der kermis sprak het volk van "kermisbier" en wilde daarmede te kennen geven, dat de brouwer voor die gelegenheid een speciaal brouwsel gemaakt had, waarop van toepassing is het gezegde: "Zweimal wasser und gar gein Malz". De brouwer en de kastelein wisten in die dagen, dat met kermisjolijt van menig man gezegd kon worden: "An dem ist Hopfen und Malz verloren". Dan dronk men om te drinken.
In tegenstelling met kermisbier gold het Maartsche bier "mertsbier" voor het beste van het heele jaar, mits gebrouwen in Maart doch vóór de volle maan van Maart. Het volksgeloof omtrent "Maartswater" speelt hierbij de groote rol. De grootere zaken en die financieel daartoe bij machte waren, legden dan ook hun kelder vol met bier.
In vele herbergen werd het bier op kruiken getapt. daar werden dan een lepeltje suiker of eenige korrels rijst bijgedaan om de mousseerde werking te verhoogen. Bestelden bezoekers een kruik bier, dan werd deze gebracht met evenveel glaasjes, als het gezelschap groot was. Vooral het z.g. "wit bier" (dat een kleur had als het tegenwoordige pilsener) werd niet anders dan op kruiken verkocht. Bij de bierbereiding werden ook koe- en kalfspoten ingekookt. Dit hield verband met het reeds vroeger genoemde "klaarsel" voor 't bier, waarvoor vooral gedroogde ruggevellen gebruikt werden, opgelost met een zuur en heet water. Trouwens voor dit "kunstbier" werden allerlei ingrediënten gebruikt. Als brouwgerst gold de Moldau-en Donaugerst voor de beste. deze soorten geven een goeden smaak en een hoog rendement. Zoo werden de beste hopsoorten geteeld in de Elzas, Beieren en Bohemen. Hier in Vlijmen en te Alost in België wordt o.m. ook hop geteeld. De betere hopsoorten zijn voorzien van een certificaat van oorsprong; dit ter voorkoming van vermening van minderwaardige soorten. Het is b.v. wel eens voorgekomen, dat in een baal hop Beiersche hop een Nederlandsche gewichtsteen werd aangetroffen.
Als typische bijzonderheid zei medegedeeld dat Engeland voor het eerst in 1524 hop uit Holland importeerde voor de bierbrouwerij, maar in 1528 kende men blijkbaar de beteekenis van contingenteering, want toen werd in het Parlement een wet aangenomen, die den invoer van hop verbood.

Betreffende de brouwerij der Trappisten werd mij verteld, dat vóór 1893 als hoofdvertegenwoordiger optrad Alex Jünger uit Amsterdam. In dit jaar werd hij vervangen door den heer Berghegge. Daarover voelde eerstgenoemde zich ernstig gepiqueerd. In "Abram Prikkie", een hekelblaadje uit dien tijd, verscheen een scherp artikel over deze kwestie. Jünger liet etiketten drukken, die oppervlakkig beken volkomen op het Trappistenetiket geleken. Bij nadere beschouwing zag men evenwel, dat de schaapjes van "De Schaapskooi" vervangen waren door bokjes met horens. In plaats van "Brouwerij De Schaapskooi" kom men lezen: "Tilburgsch Trappisenbier" en met kleine letters onder het etiket "Brouwerij de Posthoon".

In de jaren 1894-1895 ging het niet florissant met de Trappistenbrouwerij. Er was een burger-brouwmeester aangesteld met tal van diploma's, doch hij verstond blijkbaar zijn vak niet, zoodat de brouwerij op apegapen lag. De man moest weg en een Broeder heeft het zaakje toen aangepakt. Met stijgend succes, dat zich tot den dag van heden voortzette onder dienzelfden brouwbroeder.

In deze streken kenden we tot voor kort nog het z.g. "vlaggenbier", dat door den eigenaar-besteder moest worden gegeven aan de werklui, als zijn nieuwe woning onder de kap was en de vlag op de nok was geheschen. In de Kempen, en misschien ook in Tilburg, bestond vroeger het "Slägerbier". Dit was de gewoonte, dat jongelui, die van het eene dorp in een andere plaats gingen beugelen, het recht om er te spelen gewoonlijk met een flink kwantum bier moesten koopen. Meermalen werd dan opgeboden tot een ton bier, en het hoogste bod geschiedde voor den släger, die als de partij gewonnen werd, als een zegeteeken mee naar huis genomen werd. Door de verliezers kon deze dan teruggenomen worden tegen betaling van twee ton bier, of ridderlijk teruggewonnen.
Het "gildebier" is nog niet uit den tijd. Bij het koningschieten verbeurde de nieuwe Koning a.h.w. een bepaalde hoeveelheid bier. Vandaar, dat het wel voorkwam, dat goede schutters uit financieele overwegingen de vogel niet afschoten, doch de schutterseer maar lieten aan beter-bij-kas-zijnden. Bij onze schuttersgilden is het bier nog steeds in eere. Zoo, om een voorbeeld te noemen, bij "Kapelle Doelen", de handboogschuttersvereeniging in de Hasselt. De Koning of Keizer geeft het traditioneele vaatje.
Met "kaauwmèrt" is het eveneens feest en geeft de kastelein een vaatje bier, waarvan de grootte geëvenredigd is aan het aantal drinkers.
Met Tilburgsche kermis wordt er een feestbal gegeven. Ook dan schenkt de kastelein aan de leden met hunne dames vrij bier, zooveel men verkiest.
Is er een lid van de vereeniging overleden, zoo wordt het door 12 of 16 leden ten grave gedragen, waarbij de slippendragers niet ontbreken. De familie van den overledene geeft 's avonds een vaatje bier, z.g. "leedbier". Indien de vrouw van een lid sterft vóór de man, wordt ook zij door de leden ter laatste rustplaats gedragen, en alweer komt er bier ter tafel. Dit geschiedt echter niet wanneer de man vóór de vrouw overlijdt.
Dergelijke feesten en bieravonden komen bij vrijwel elke hand- en kruisboogvereeniging voor.
Ook is er jaarlijks prijsverschieting (naar luxe- en huishoudelijke artikelen). Gewoonlijk ter herdenking der oprichtsvergadering en telkens speelt het "gratis bier" een goede rol mee.

"Lekbier" noemt men het bier, dat onder de tapkraan drupt, in een bierglas. Deze vele beetjes vullen geleidelijk glazen en komt er nu iemand, die b.v. geen geld meer heeft om een glas bier te betalen, dan geeft de kastelein bij navraag (b.v. aan een bedelaar of zwerver) dat lekbier.
De duivenverenigingen zijn te Tilburg talrijk. Als het vliegseizoen afgevlogen is en kampioenen uitgerekend zijn, geeft de vereeniging gewoonlijk een vaatje bier aan de leden in die herberg, waar zij gevestigd is.

Meerdere seizoensdagen gaven naam aan het bier. Naast mertsenbier, denken we aan het "kerstbier" en de brandewijn, die schuld zouden zijn aan de dood van den hoofdpersoon uit Selma Lagerlöf's kerstvertelling "Kerstvrede".
In Geldersch Hengelo b.v. zorgen de boeren jaarlijks voor de mest van dominee's tuin en als "stank voor dank" worden zij dan door hem op "mestbier" getracteerd.

Het voorgaande noteerde ik als vriendendienst voor den folklorist D. J. van der Ven, die mij ten behoeve van een eerlang uit te geven studie over bovenstaand onderwerp gegevens verzocht, betrekking op Tilburg en omgeving. Wat ik te weten kwam, vindt U hier, doch 'k ben er zeker van, dat het lang niet volledig is.
Zijn er onder de lezers belangstellenden, die er prijs op stellen Tilburg in zoo'n werk de plaats te doen toekomen, waarop aanspraak te maken is, terwijl zij nog noteerswaardige bijzonderheden weten, dat zij die dan even opgeven, desgewenscht middels de Redactie van de N.T.C.

KORVELS BIER
Bekendheid genoot het Korvels Bier. Dat werd geleverd door brouwerij "De Posthoorn", van de erven A.H. van Roessel. Deze heer van Roessel was een broer van brouwer C. van Roessel op de Veldhoven in "De Halve Maan". Deze laatste dreef tevens een handelsmouterij. Aan "De Posthoorn was trouwens ook een mouterij voor eigen verbruik verbonden. De naam der Korvelse brouwerij werd niet zomaar gekozen. Er was n.l. een café aan verbonden, waar klanten voor de postwagen of dilligence wachten.
Van de "Posthoorn" is ooit een nieuwigheidje uitgegaan, dat later zijn weg door heel Nederland vond. Wanneer de brouwersknecht in die dagen de klanten ging bedienen werd de leverantie in een boekje opgetekend, dat de ontvangende herbergier ter tekening werd voorgelegd. Een nadeel daarvan was dat hij daarbij kon zien hoeveel er bij een concurrent was afgeleverd. "De Posthoorn" voerde als eerte de persoonlijke controle-biljetten in.
Bron: Gedeelte uit Het Nieuwsblad van het Zuiden van woensdag 8 december 1971

vorige plaats < index bierverleden > Tilburg > volgende plaats